در چه صورتی مهریه به زن تعلق نمیگیرد؟

مهریه یکی از حقوق مالی مهم زن در عقد نکاح است که قانون مدنی ایران آن را به رسمیت شناخته است. با این حال، درک این حق مالی و شرایط تعلق یا عدم تعلق آن نیازمند آگاهی دقیق از مقررات قانونی است. در برخی موارد خاص، ممکن است تمام یا بخشی از مهریه به زن تعلق نگیرد.

آگاهی از این شرایط، چه برای زوجین در آستانه ازدواج و چه برای افرادی که درگیر مسائل حقوقی خانواده هستند، بسیار حیاتی است تا از بروز ابهامات و اختلافات پیشگیری شود. این مقاله با استناد به قوانین مدنی جمهوری اسلامی ایران، به تحلیل و بررسی جامع مواردی می پردازد که در آن ها مهریه به زن تعلق نمی گیرد یا میزان آن کاهش می یابد و به رفع باورهای غلط رایج در این زمینه کمک می کند.

ماهیت حقوقی مهریه و انواع آن

مهریه، مالی است که مرد در هنگام عقد ازدواج یا پس از آن، به عنوان یک حق مالی به همسر خود (زن) می پردازد. این حق، ریشه در احکام شرعی و قوانین مدنی ایران دارد و به محض جاری شدن عقد نکاح صحیح، زن مالک آن می شود و می تواند هرگونه تصرفی در آن انجام دهد. ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی صراحتاً بیان می دارد: به محض عقد، زن مالک مهریه می شود و می تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید.

تنوع در نحوه تعیین و زمان مطالبه مهریه، به سه نوع اصلی منجر شده که هر یک شرایط حقوقی خاص خود را دارد:

مهرالمسمی

مهرالمسمی رایج ترین نوع مهریه است و به مالی گفته می شود که در زمان عقد نکاح با توافق صریح و مشخص زوجین، تعیین و در سند ازدواج ثبت می گردد. این مهریه می تواند شامل پول نقد، سکه، ملک، طلا، یا هر مال دیگری باشد که ارزش مالی و قابلیت تملک داشته باشد. مقدار مهرالمسمی کاملاً به اراده و توافق طرفین بستگی دارد و قانون حداقل یا حداکثر خاصی برای آن تعیین نکرده است.

مهرالمثل

در صورتی که در عقد دائم مهریه ای مشخص نشده باشد و پس از وقوع نزدیکی، زوجین از هم جدا شوند، زن مستحق مهرالمثل خواهد بود. مهرالمثل بر اساس موقعیت خانوادگی، تحصیلات، سن، وضعیت اجتماعی و شأن زن در میان هم ترازانش تعیین می گردد و معمولاً توسط کارشناس رسمی دادگستری و با نظر دادگاه مشخص می شود. نکته کلیدی این است که تعلق مهرالمثل منوط به وقوع نزدیکی است.

مهرالمتعه

مهرالمتعه در شرایط خاصی به زن تعلق می گیرد: هنگامی که در عقد دائم، مهریه ای تعیین نشده باشد و مرد قبل از وقوع نزدیکی، زن خود را طلاق دهد. در این حالت، زن مستحق مهرالمسمی یا مهرالمثل نیست، بلکه دادگاه با توجه به توانایی مالی و وضعیت اقتصادی مرد، مبلغی را به عنوان مهرالمتعه برای زن تعیین می کند. این مبلغ نه بر اساس شأن زن، بلکه بر اساس وضع مالی مرد مشخص می شود.

شرایط قانونی عدم تعلق کامل یا جزئی مهریه به زن

برخلاف تصور عمومی، مهریه همیشه و تحت هر شرایطی به طور کامل به زن تعلق نمی گیرد. قانون مدنی ایران شرایط مشخصی را برای عدم تعلق تمام یا بخشی از مهریه پیش بینی کرده است. در ادامه به این موارد به تفصیل می پردازیم:

بطلان عقد نکاح: زمانی که مهریه تعلق نمی گیرد

یکی از اصلی ترین مواردی که منجر به عدم تعلق مهریه به زن می شود، باطل بودن عقد نکاح از ابتدا است. هرگاه عقد ازدواج (چه دائم و چه موقت) به دلایلی که در قانون و شرع پیش بینی شده، از ابتدا صحیح نباشد و بین زوجین نزدیکی واقع نشده باشد، زن هیچ حقی بر مهریه ندارد.

این بطلان می تواند ناشی از موانع شرعی و قانونی ازدواج باشد، مانند ازدواج با محارم نسبی یا سببی، ازدواج مرد با بیش از چهار زن دائم، یا ازدواج زن در زمان عده طلاق قبلی. در چنین مواردی، چون عقد از اساس باطل است، هیچ گونه آثار حقوقی ازدواج، از جمله مهریه، بر آن مترتب نیست. ماده ۱۰۸۹ قانون مدنی به صراحت بیان می کند: هرگاه عقد نکاح باطل باشد و دخول واقع نشده باشد، زن حق مهر ندارد و اگر مهر را گرفته باشد مرد می تواند آن را استرداد نماید.

فوت یکی از زوجین پیش از نزدیکی و تعیین مهریه

در عقد دائم، اگر مهریه ای در زمان عقد تعیین نشده باشد و قبل از وقوع نزدیکی یکی از زوجین فوت کند، زن مستحق هیچ گونه مهریه ای نخواهد بود. این یعنی نه مهرالمسمی (زیرا مهریه ای تعیین نشده) و نه مهرالمثل (زیرا نزدیکی صورت نگرفته) به زن تعلق نمی گیرد. ورثه زن نیز نمی توانند در این حالت مهریه ای را مطالبه کنند.

ماده ۱۰۸۸ قانون مدنی مقرر می دارد: هرگاه یکی از زوجین قبل از نزدیکی بمیرد و مهر در عقد ذکر نشده باشد، زن مستحق هیچ گونه مهری نیست. لازم به ذکر است که اگر نزدیکی واقع شده باشد، حتی اگر مهریه تعیین نشده باشد، زن مستحق مهرالمثل خواهد بود.

فسخ نکاح قبل از نزدیکی و تأثیر آن بر مهریه

فسخ نکاح به معنای برهم زدن عقد ازدواج به دلیل وجود یکی از عیوب خاص در زن یا مرد است که قانون آن را پیش بینی کرده است. اگر عقد نکاح به دلیل وجود چنین عیوبی (مانند عنن در مرد یا قرن، جذام، برص، افضا در زن) قبل از وقوع نزدیکی فسخ شود، زن حق مهریه ندارد.

ماده ۱۱۰۱ قانون مدنی در این خصوص می گوید: هرگاه عقد نکاح قبل از نزدیکی به جهتی فسخ شود، زن حق مهر ندارد مگر در صورت عنن، که در این صورت با وجود فسخ نکاح، زن مستحق نصف مهر است. این استثنا، یعنی تعلق نصف مهریه در صورت فسخ به دلیل عنن مرد، تنها موردی است که در فسخ نکاح قبل از نزدیکی، زن به مقداری از مهریه خود می رسد.

طلاق قبل از وقوع نزدیکی: تعیین نصف مهریه

یکی دیگر از شرایطی که مهریه به طور کامل به زن تعلق نمی گیرد، طلاق دادن زن توسط مرد قبل از وقوع نزدیکی است. در این حالت، زن مستحق نصف مهریه ای است که در عقد برای او تعیین شده است. اگر مرد تمام مهریه را پیش از طلاق و قبل از نزدیکی به زن پرداخته باشد، حق دارد مازاد بر نصف را از او استرداد کند.

ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی این قاعده را به روشنی بیان می کند: هرگاه شوهر قبل از نزدیکی زن خود را طلاق دهد، زن مستحق نصف مهر خواهد بود و اگر شوهر بیش از نصف مهر را قبلاً داده باشد، حق دارد مازاد از نصف را عيناً یا مثلاً یا قیمتاً استرداد کند.

ابراء یا هبه مهریه توسط زن: اسقاط حق مطالبه

مهریه یک حق مالی برای زن است و زن به عنوان مالک آن، می تواند با اراده و اختیار خود، تمام یا بخشی از آن را به همسرش ببخشد. این بخشش می تواند به دو صورت کلی اتفاق بیفتد:

1. ابراء ذمه شوهر: در این حالت، زن دین مهریه را از گردن شوهر خود ساقط می کند. ابراء یک عمل حقوقی غیرقابل رجوع است، به این معنی که پس از ابراء، زن دیگر نمی تواند از بخشش خود پشیمان شده و مهریه را مجدداً مطالبه کند.
2. هبه مهریه: زن می تواند مهریه را به شوهرش هبه (هدیه) کند. اگر مهریه عین معین (مثلاً یک خانه) باشد و هنوز در دست زن باشد، هبه در شرایطی قابل رجوع است. اما اگر مهریه دین (مانند سکه یا پول) باشد و زن آن را به شوهرش بخشیده باشد، معمولاً به معنای ابراء تلقی شده و غیرقابل رجوع خواهد بود.

برای اعتبار حقوقی و جلوگیری از اختلافات آتی، توصیه اکید می شود که هرگونه بخشش مهریه با رضایت کامل و آگاهی زن، و به صورت رسمی در دفتر اسناد رسمی یا با اقرار در دادگاه ثبت گردد.

طلاق خلع و مبارات: توافق بر سر بخشش مهریه

طلاق خلع و مبارات از انواع طلاق با اراده زن هستند که در آن ها زن برای جلب رضایت شوهر به طلاق، مالی را به او می بخشد. این مال معمولاً تمام یا بخشی از مهریه است:

• طلاق خلع: در طلاق خلع، زن به دلیل کراهت (تنفر) شدید از شوهر خود، مالی را به او می دهد تا شوهر او را طلاق دهد. ماده ۱۱۴۶ قانون مدنی بیان می دارد: طلاق خلع آن است که زن به واسطه کراهتی که از شوهر خود دارد در مقابل مالی که به شوهر می دهد طلاق بگیرد اعم از اینکه مال مزبور عین مهر یا معادل آن و یا بیشتر و یا کمتر از مهر باشد.
• طلاق مبارات: در طلاق مبارات، کراهت و تنفر از سوی هر دو طرف است، اما زن برای جدایی، مالی را به شوهر می بخشد. ماده ۱۱۴۷ قانون مدنی مقرر می دارد: طلاق مبارات آن است که کراهت از طرفین باشد ولی در این صورت عوض باید زائد بر مهر نباشد.

در هر دو نوع طلاق، زن با بخشش مهریه، حق دریافت آن بخش از مهریه را از دست می دهد. البته، در طلاق خلع و مبارات، زن در طول عده طلاق حق رجوع از بذل (بخشش) را دارد که در این صورت طلاق از نوع بائن به رجعی تبدیل شده و شوهر نیز حق رجوع به زن را پیدا می کند.

عدم تعیین مهریه در عقد دائم و عدم وقوع نزدیکی

همانطور که قبلاً اشاره شد، در عقد دائم ممکن است مهریه ای تعیین نشده باشد. اگر در چنین شرایطی، نزدیکی بین زوجین نیز واقع نشود و آن ها به هر دلیلی (به جز فوت که در بالا ذکر شد) از هم جدا شوند، زن مستحق هیچ گونه مهریه ای نخواهد بود. در این حالت، حتی مهرالمثل نیز به او تعلق نمی گیرد زیرا شرط تعلق مهرالمثل، وقوع نزدیکی است.

مهرالمتعه: جایگزین مهریه در شرایط خاص

همانطور که در بخش انواع مهریه توضیح داده شد، مهرالمتعه در شرایطی به زن تعلق می گیرد که در عقد دائم مهریه ای تعیین نشده باشد و مرد قبل از نزدیکی زن خود را طلاق دهد. در این مورد، اگرچه مهریه اصلی (مهرالمسمی) به زن تعلق نمی گیرد، اما مهرالمتعه که مبلغی متناسب با وضع مالی مرد است، جایگزین آن می شود. بنابراین، این مورد به معنای عدم تعلق کامل مهریه است، اما زن بی حق نمی ماند و مستحق مالی به نام مهرالمتعه خواهد بود. ماده ۱۰۹۳ قانون مدنی این موضوع را تبیین کرده است.

باید توجه داشت که در تمام موارد عدم تعلق مهریه، عدم وقوع نزدیکی یک شرط کلیدی و تعیین کننده است. در اکثر مواقع، پس از وقوع نزدیکی، حتی اگر مهریه در عقد تعیین نشده باشد، زن مستحق مهرالمثل خواهد بود و حق مهریه او به سادگی ساقط نمی شود.

تبیین باورهای رایج و رفع ابهامات حقوقی

در جامعه، تصورات نادرست و باورهای غلط زیادی در مورد مهریه و شرایط عدم تعلق آن وجود دارد که لازم است از نظر حقوقی شفاف سازی شوند. این باورها غالباً با واقعیت های قانونی فاصله دارند و می توانند منجر به تصمیم گیری های اشتباه و مشکلات حقوقی جدی شوند.

آیا خیانت زن باعث عدم تعلق مهریه می شود؟

یکی از رایج ترین و کاملاً نادرست ترین باورها این است که خیانت زن، مهریه او را از بین می برد. پاسخ قاطع و صریح به این سوال این است: خیر، مطلقاً خیر.

مهریه یک حق مالی است که به محض جاری شدن عقد نکاح صحیح، برای زن ایجاد می شود و ارتباطی به مسائل اخلاقی، رفتاری یا حتی جرائم ارتکابی توسط زن ندارد. حتی اگر زن مرتکب جرمی مانند رابطه نامشروع یا زنا شود و این موضوع در دادگاه به اثبات برسد، این مسئله به هیچ وجه تأثیری بر حق او برای دریافت مهریه نخواهد داشت. مهریه، بدهی مرد به زن است و تنها در شرایط قانونی خاصی که در بخش های قبلی توضیح داده شد، ساقط یا تعدیل می شود و خیانت جزو آن شرایط نیست.

تأثیر عدم تمکین یا ناشزه بودن زن بر مهریه

یکی دیگر از باورهای غلط، تأثیر عدم تمکین (اطاعت نکردن از وظایف زناشویی) یا ناشزه بودن زن بر مهریه است. عدم تمکین زن، به هیچ عنوان باعث از بین رفتن حق مهریه او نمی شود.

مهم است که بین مهریه و نفقه تمایز قائل شویم. عدم تمکین عام یا خاص زن، تنها منجر به عدم تعلق نفقه (هزینه های زندگی) به او می شود. زن ناشزه از حق نفقه محروم می گردد، اما همچنان مالک مهریه خود است و می تواند هر زمان که بخواهد آن را مطالبه کند. این دو حق مالی (مهریه و نفقه) از نظر قانونی کاملاً مستقل از یکدیگر هستند و تحت تأثیر شرایط متفاوتی قرار می گیرند.

آیا درخواست طلاق از سوی زن به معنای از دست دادن مهریه است؟

پاسخ به این سوال نیز لزوماً خیر است. تصور اینکه اگر زن درخواست طلاق کند، مهریه او از بین می رود، یک اشتباه رایج است. زن می تواند به دلایل مختلفی، از جمله داشتن حق طلاق (که از پیش در عقد به او واگذار شده)، وجود شروط ضمن عقد، یا اثبات عسروحرج (شرایط دشوار و غیرقابل تحمل زندگی) در دادگاه، تقاضای طلاق کند. در اکثر این موارد، مهریه زن همچنان پابرجاست و مرد مکلف به پرداخت آن است.

تنها استثناء در این زمینه، زمانی است که زن برای طلاق گرفتن، به اختیار و اراده خود، تمام یا بخشی از مهریه را به شوهر می بخشد، که این موضوع در قالب طلاق خلع یا مبارات اتفاق می افتد. در غیر این صورت، صرف درخواست طلاق از سوی زن، دلیلی برای عدم تعلق مهریه نیست.

محدودیت ۱۱۰ سکه مهریه: سقف مطالبه یا بازداشت؟

تصور نادرست دیگری که وجود دارد، این است که سقف مهریه ۱۱۰ سکه است و بیشتر از آن قابل مطالبه نیست. این باور نیز غلط است. محدودیت ۱۱۰ سکه بهار آزادی، مربوط به امکان جلب و بازداشت مرد است، نه سقف مطالبه مهریه.

بر اساس قوانین اجرایی، در صورتی که مهریه تا ۱۱۰ سکه باشد، مرد در صورت عدم توانایی پرداخت، می تواند بازداشت شود. اما مهریه بالای ۱۱۰ سکه نیز (مانند ۳۰۰ سکه یا بیشتر) کاملاً معتبر و قانونی است و زن می تواند تمام آن را مطالبه و در صورت وجود اموال از مرد، وصول کند. ۱۱۰ سکه فقط میزان حداقل مهریه ای است که در صورت عدم پرداخت و عدم توانایی اثبات اعسار از سوی مرد، امکان بازداشت او را فراهم می کند.

تفاوت های کلیدی مهرالمسمی و مهرالمثل

درک تفاوت های میان مهرالمسمی و مهرالمثل برای هر دو طرف ازدواج اهمیت زیادی دارد، به ویژه در شرایطی که مهریه در عقد تعیین نشده باشد یا شرایط خاصی پیش آید. جدول زیر به مقایسه این دو نوع مهریه می پردازد:

عنوان	مهرالمسمی (مهریه عادی)	مهرالمثل
تعریف	مهریه ای که هنگام عقد با توافق زن و مرد تعیین و در سند ازدواج ثبت می شود.	مهریه ای که در صورت عدم تعیین در عقد و وقوع نزدیکی، با توجه به عرف و شرایط زن (شأن، تحصیلات، سن) توسط دادگاه تعیین می گردد.
زمان تعیین	همزمان با عقد نکاح.	پس از عقد و وقوع نزدیکی.
مبنا و معیار	توافق کامل طرفین.	عرف جامعه، موقعیت خانوادگی زن، سن، تحصیلات، و سایر شرایط زن.
لزوم رضایت	تعیین آن نیاز به رضایت و توافق هر دو طرف دارد.	بدون نیاز به توافق قبلی، توسط دادگاه تعیین می شود.
شرایط استحقاق	زن به محض عقد مالک آن می شود و حتی قبل از نزدیکی (با شرایط خاص) یا پس از نزدیکی مستحق دریافت آن است.	فقط در صورت وقوع نزدیکی (در عقد دائم بدون تعیین مهر) قابل مطالبه است.

نکات حقوقی پایانی و لزوم مشاوره تخصصی

مسائل مربوط به مهریه و حقوق خانواده، دارای پیچیدگی های خاص حقوقی است و تفسیر و اجرای صحیح قوانین، مستلزم دانش و تجربه تخصصی است. برای جلوگیری از بروز مشکلات و اطمینان از حفظ حقوق خود، رعایت نکات زیر توصیه می شود:

• مشورت با وکیل متخصص: پیش از هرگونه اقدام حقوقی، امضای سند یا توافقی در خصوص مهریه، حتماً با یک وکیل متخصص و باتجربه در امور خانواده مشورت کنید. وکیل می تواند شما را از تمامی ابعاد حقوقی موضوع آگاه سازد.
• مستندسازی توافقات: هرگونه توافق در خصوص مهریه، بخشش آن، یا نحوه پرداخت، باید به صورت رسمی و مکتوب (ترجیحاً در دفاتر اسناد رسمی یا در حضور قاضی) ثبت شود تا از اعتبار حقوقی لازم برخوردار باشد.
• تفکیک حقوق مالی و غیرمالی: همیشه به یاد داشته باشید که حقوق مالی مانند مهریه و نفقه، از حقوق غیرمالی مانند حضانت، طلاق و سایر مسائل خانوادگی، مستقل هستند و هر یک قوانین و شرایط خاص خود را دارند.
• آگاهی از حقوق: بهترین ابزار برای حفظ حقوق و جلوگیری از سوءاستفاده ها، آگاهی کامل از قوانین و مقررات است. مطالعه دقیق و به روز از منابع معتبر حقوقی می تواند شما را در مسیر درست قرار دهد.

جمع بندی: حق مهریه و استثنائات قانونی آن

مهریه به عنوان یک حق مالی شرعی و قانونی برای زن، به محض انعقاد عقد نکاح صحیح، به ملکیت او در می آید. این اصل کلی، مبنای روابط مالی زوجین است. با این حال، همانطور که در این مقاله به تفصیل بررسی شد، قانونگذار شرایط خاصی را برای عدم تعلق تمام یا بخشی از مهریه پیش بینی کرده است.

این شرایط عمدتاً شامل بطلان عقد نکاح، فوت یکی از زوجین قبل از تعیین مهریه و نزدیکی، فسخ نکاح به دلیل عیوب خاص پیش از نزدیکی، طلاق قبل از وقوع نزدیکی (که منجر به نصف شدن مهریه می شود)، و نیز بخشش مهریه توسط خود زن (اعم از ابراء یا هبه در طلاق های خلع و مبارات) می گردد. بسیار مهم است که باورهای غلط رایج در جامعه، نظیر تأثیر خیانت یا عدم تمکین زن بر مهریه، از مسائل حقوقی تمییز داده شوند، چرا که این موارد به هیچ عنوان موجب سلب حق مهریه نمی شوند.

شناخت دقیق این استثنائات و درک تفاوت های ظریف بین انواع مهریه، برای هر فردی که با مسائل ازدواج و طلاق سروکار دارد، ضروری است. با کسب اطلاعات حقوقی دقیق و بهره گیری از مشاوره های تخصصی، می توان از بروز بسیاری از اختلافات جلوگیری کرد و حقوق هر دو طرف را به نحو شایسته حفظ نمود.